Verkeersveiligheid bestaat voor het grootste deel uit menselijk gedrag. Veel ongevallen ontstaan door keuzes die verkeersdeelnemers zelf maken. Zo vindt 73 procent van de fietsers smartphonegebruik in het verkeer gevaarlijk, maar als het om hun eigen gedrag gaat, daalt dat naar 46 procent. Tegelijkertijd is het risico groot: gebruik je je smartphone in het verkeer, dan is de kans op een ongeval meer dan twee keer zo hoog. Voor Veilig Verkeer Nederland is dit een belangrijke reden om juist dit gedrag beter te begrijpen en aan te pakken.
Waarom veranderen mensen hun gedrag niet?
Hoewel mensen de risico’s kennen, passen ze hun gedrag niet automatisch aan. Daarom kijkt Veilig Verkeer Nederland niet alleen naar wat er misgaat, maar vooral naar waarom mensen bepaald gedrag blijven vertonen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van het VVN-gedragsveranderingsmodel. Daan legt uit dat verkeersveiligheid vaak wordt benaderd vanuit de drie E’s: Education (educatie), Engineering (inrichting) en Enforcement (handhaving). Alle drie de E’s hebben invloed op het gedrag van mensen. Denk bij Engineering/ inrichting bijvoorbeeld aan een smalle weg, mensen rijden daar automatisch langzamer dan op een brede weg. Ook rijden mensen vaak minder hard als ze weten dat de politie op snelheid controleert (Enforcement/handhaving). ‘We richten ons vooral op Education: hoe zorg je dat mensen zelf veiligere keuzes maken?’ Het VVN gedragsveranderingsmodel helpt om gedragsvraagstukken consistent aan te pakken, zodat we het gedrag van mensen op een positieve manier kunnen beïnvloeden. In het model staan vier gedragsknoppen centraal: kennis en vaardigheden, sociale context, weerstand en psychologische factoren. Deze beïnvloeden in meer of mindere mate het gedrag, en hebben vaak invloed op elkaar. Daarom zijn ze weergegeven als tandwielen. Voor dit vraagstuk onderzocht Veilig Verkeer Nederland waarom volwassenen hun smartphone gebruiken op de fiets en welke factoren daarin het belangrijkst zijn.
Wat bepaalt dit gedrag?
Uit de analyse bleek dat kennis en vaardigheden niet de belangrijkste ingang zijn. De meeste volwassenen weten namelijk al dat smartphonegebruik op de fiets gevaarlijk is. Extra uitleg over regels heeft daarom weinig effect. Ook weerstand speelt in dit geval een beperkte rol. Mensen gebruiken hun telefoon niet om zich af te zetten tegen regels of autoriteit. De belangrijkste aanknopingspunten liggen bij psychologische factoren en de sociale context. Fietsers kennen de risico’s, maar zien hun eigen gedrag vaak niet als echt gevaarlijk. De kans op een ongeluk voelt klein, waardoor de urgentie ontbreekt om te veranderen. Daarnaast is smartphonegebruik op de fiets vaak automatisch gedrag. Een melding, verveling of gewoonte zorgt ervoor dat mensen hun smartphone pakken zonder er bewust over na te denken. Dit zijn voorbeelden van psychologische factoren. Als we kijken naar de sociale context zien ze dat anderen hetzelfde doen, waardoor het al snel als normaal gedrag wordt ervaren. Wat anderen doen, weegt dan zwaarder dan wat mensen eigenlijk weten dat verstandig is. Met deze inzichten werd duidelijk aan welke gedragsknoppen het best gedraaid kan worden om het gedrag effectief te beïnvloeden.
Van inzicht naar interventie
Het inzicht is volgens Daan helder: ‘Veel mensen onderschatten de risico’s van smartphonegebruik in het verkeer. Omdat de focus op zware ongelukken voor veel mensen ver weg voelt, kozen wij voor een aanpak die dichter bij de belevingswereld ligt. In plaats van te wijzen op ernstige ongevallen, richten we ons op een concreet en herkenbaar risico: het mogelijk kapotvallen van je smartphone. Iets wat iedereen kan overkomen en direct voelbaar is.’ Daaruit ontstond een eenvoudige maar opvallende interventie. Op het fietspad werd een grote straatsticker geplaatst in de vorm van een gebroken telefoonscherm, met de boodschap: ‘Houd ’m heel, fiets MONO’. Zodra fietsers de sticker passeren, klinkt via een klein kastje het geluid van een vallende telefoon. Dit onverwachte moment zorgt ervoor dat fietsers even ‘wakker’ worden geschud en uit hun automatische gedrag worden gehaald. Vlak daarna worden ze geconfronteerd met de boodschap op de sticker. De interventie werd getest in de praktijk. Daaruit bleek dat 36 procent van de fietsers die hun smartphone gebruikten, deze wegstopte na het zien van de sticker. In combinatie met het geluid liep dit op tot wel 67 procent.
